4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki çalışanlarda haftalık normal çalışma süresi genel olarak 45 saat. Bu sürenin üzerindeki her saat, fazla çalışma olarak kabul ediliyor ve normal saatlik ücretin yüzde 50 artırılmasıyla hesaplanıyor.
Normal saatlik ücreti 200 TL olan bir çalışanın bir saatlik fazla mesai ücreti şöyle bulunuyor:
- Normal saatlik ücret: 200 TL
- Yüzde 50 zamlı ücret: 300 TL
- 10 saatlik fazla mesai karşılığı: 3.000 TL
Aylık ücretle çalışanlarda normal saatlik brüt ücret, yaygın hesaplama yönteminde aylık brüt ücretin 225'e bölünmesiyle belirleniyor. İş sözleşmesindeki ücret yapısı ve düzenli ödemeler, somut hesaba göre sonucu etkileyebiliyor.
İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşmedeki süreyi aşan ancak 45 saate kadar kalan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” sayılıyor. Bu saatler için normal saatlik ücret yüzde 25 artırılarak ödeniyor.
Örneğin haftalık çalışma süresi 40 saat olan bir çalışan 44 saat çalışırsa, aradaki dört saat yüzde 25 zamlı hesaplanıyor. Çalışma 45 saati aşarsa, 45 saatin üzerindeki bölüm için yüzde 50 zam uygulanıyor.
Fazla Çalışma Yönetmeliği, iki çalışma türünü ve uygulanacak zam oranlarını ayrı ayrı düzenliyor.
Çalışan, yazılı talepte bulunarak zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmayı seçebiliyor. Her bir saatlik fazla çalışma için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalışma için ise 1 saat 15 dakika serbest zaman veriliyor.
Bu hakkın altı ay içinde, iş günlerinde ve ücret kesintisi yapılmadan kullandırılması gerekiyor. Serbest zaman tercihi çalışana ait olduğundan, işverenin fazla mesai ücretinin yerine tek taraflı olarak izin vermesi yeterli değil.
Yönetmeliğe göre bir çalışana yaptırılabilecek fazla mesainin toplamı yılda 270 saati aşamıyor. Bu sınır işyerine değil, her çalışan bakımından ayrı ayrı uygulanıyor.
Yıllık sınırın aşılması, çalışanın yaptığı fazla mesainin karşılıksız kalacağı anlamına gelmiyor. Fiilen gerçekleştirilen ve ispatlanan çalışmalar için ücret talep edilebiliyor.
Ara dinlenmeleri çalışma süresine dahil edilmiyor. Ayrıca geçerli bir denkleştirme uygulaması bulunması, haftalık sürelerin değerlendirilmesini değiştirebildiğinden hesaplamada iş sözleşmesi ve çalışma düzeninin birlikte incelenmesi gerekiyor.
Fazla Mesai Ödenmezse Hangi Yollar İzlenebilir?
Fazla çalışma ücretini alamayan kişinin öncelikle işverene veya insan kaynakları birimine yazılı başvuru yapması, bordro ve çalışma kayıtlarının düzeltilmesini istemesi önem taşıyor.
Uyuşmazlık halinde şu belgeler fazla çalışmanın ispatında kullanılabiliyor:
- Ücret bordroları ve hesap pusulaları
- Puantaj ve vardiya çizelgeleri
- Kartlı geçiş ve işyeri giriş-çıkış kayıtları
- İşle ilgili e-posta ve mesajlar
- Görev kayıtları ve yazılı talimatlar
- Tanık anlatımları
İşverenin, çalışanların fazla çalışma saatlerini belgeleyerek ücret bordrosunda açıkça göstermesi gerekiyor. Çalışanlar ayrıca ALO 170 üzerinden bilgi ve yönlendirme alabiliyor. Ancak ALO 170 başvurusu, ücret alacağını doğrudan tahsil eden bir dava yolu değil.
